راهنمای ایمنی
هنگام انفجار چه کنیم؟ راهنمای ایمنی غیرنظامیان قبل و بعد از انفجار
در انفجارهای متعارف، فقط فاصله از محل حادثه مهم نیست؛ موج انفجار، شیشه، آوار، نوع سازه و محل پناه گرفتن هم در میزان آسیب نقش دارند.
در انفجارهای متعارف، خطر فقط به نزدیکی یا دوری از محل حادثه محدود نمیشود. اگر این پرسش مطرح باشد که هنگام انفجار چه کنیم، کجا پناه بگیریم و بعد از انفجار چه اقداماتی لازم است، باید دانست که نوع سازه، وجود پنجره و شیشه، احتمال ریزش آوار، محل قرار گرفتن فرد و تصمیمهایی که در چند ثانیه نخست گرفته میشود، همگی میتوانند شدت آسیب را تغییر دهند. مرور منابع علمی و راهنماهای رسمی نشان میدهد بسیاری از توصیههای رایج عمومی، از «شعاع امن قطعی» تا «امن بودن خودکار زیرزمین»، همیشه پشتوانه کافی ندارند. [1،6]
فاصله مهم است، اما همهچیز نیست
یکی از خطاهای رایج در بحث ایمنی در انفجار این است که خطر با یک عدد ثابت یا یک «شعاع امن» توضیح داده شود. در عمل، شدت آسیب به مجموعهای از عوامل وابسته است: نوع انفجار، فاصله، کیفیت ساختوساز، جهت موج، موانع اطراف، موقعیت فرد و میزان شیشه و آوار در محیط. به همین دلیل، ارائه فاصلههای قطعی برای مرگ، جراحت یا ایمنی، برای استفاده عمومی قابل اتکا نیست. [1]
راهنماهای رسمی حفاظت سازهای نیز تأکید میکنند که میزان حفاظت یک فضا به اندازه ماده انفجاری، فاصله، نوع ساختمان و نحوه قرارگیری آن بستگی دارد. به بیان دیگر، یک نسخه ثابت برای همه ساختمانها و همه انفجارها وجود ندارد. [1]
موج انفجار چگونه به بدن آسیب میزند؟
منابع پزشکی، آسیبهای ناشی از انفجار را معمولاً در چهار گروه اصلی توضیح میدهند: آسیب اولیه ناشی از موج فشار، آسیب ثانویه ناشی از ترکش و خردهشیشه، آسیب ثالثیه ناشی از پرتاب شدن بدن و برخورد با اجسام، و آسیب رابعه که میتواند شامل سوختگی، مشکلات تنفسی، آوار و لهشدگی باشد. این دستهبندی به درک بهتر خطر کمک میکند، اما بهتنهایی نمیتواند شدت جراحت در هر فرد را پیشبینی کند. [2]
در میان اعضای بدن، اندامهای حاوی هوا مانند گوش، ریه و دستگاه گوارش در برابر موج فشار آسیبپذیرتر شناخته میشوند. با این حال، خود منابع علمی هشدار میدهند که این گزارهها نباید به شکل سادهسازیشده و قطعی برای همه شرایط میدانی تفسیر شوند، زیرا محیط، نوع موج و وضعیت قرارگیری فرد در نتیجه نهایی اثر میگذارند. [2]
یک نکته مهم پزشکی این است که سالم ماندن پرده گوش لزوماً به معنای نبود آسیب ریوی یا داخلی نیست. برخی صدمات ناشی از موج انفجار ممکن است در همان لحظه آشکار نباشند و به همین دلیل، نبود یک نشانه ظاهری نباید باعث اطمینان کاذب شود. [3]
چرا شیشه در انفجار یکی از مهمترین عوامل جراحت است؟
در بسیاری از انفجارهای شهری، سهم مهمی از جراحتها نه از خود موج فشار، بلکه از خردهشیشه، قطعات پرتابشونده و اجزای شکسته ساختمان ناشی میشود. این موضوع نشان میدهد که حتی اگر فرد از کانون انفجار فاصله گرفته باشد، قرار گرفتن نزدیک پنجره یا نمای شیشهای همچنان میتواند بسیار خطرناک باشد. [4]
در یک مطالعه درباره انفجار بندر بیروت، از 159 بیمار بررسیشده، 131 نفر یعنی 82.3 درصد دچار آسیب ثانویه ناشی از شیشه بودند. البته این عدد فقط به همان مجموعه موردی مربوط است و نباید به همه انفجارها تعمیم داده شود. اهمیت این داده بیشتر در برجسته کردن نقش شیشه در جراحتهای شهری است، نه در ارائه یک قاعده عمومی برای همه حوادث. [5]
بررسیهای مهندسی نیز نشان میدهند که شکست شیشه به عواملی مانند ابعاد پنجره، نوع شیشه، قاب، نحوه مهار و شدت بار انفجار بستگی دارد. بنابراین، گزارههایی مانند «همه شیشهها تا فلان فاصله میشکنند» یا «بعد از فلان فاصله دیگر خطری وجود ندارد» از نظر فنی دقیق نیستند. [4]
آیا زیرزمین در انفجار همیشه امن است؟
در افکار عمومی، زیرزمین، حمام یا راهپله گاهی بهعنوان محلهای امن قطعی معرفی میشوند، اما منابع موجود چنین نتیجهگیری مطلقی را تأیید نمیکنند. میزان ایمنی این فضاها به طراحی سازه، خطر ریزش، امکان محبوسشدن، محل قرارگیری و دسترسی به خروج بستگی دارد. [1،6،7]
مرورهای جدید درباره پناهگیری غیرنظامیان در برابر سلاحهای انفجاری در مناطق پرجمعیت نشان میدهند که هنوز کمبود جدی شواهد استاندارد و یکپارچه در این حوزه وجود دارد. این یعنی بسیاری از نسخههای قطعی و عمومی که در فضای غیررسمی دستبهدست میشوند، ممکن است بیش از حد سادهسازی شده باشند. [6]
آنچه بیشتر از سوی منابع پشتیبانی میشود، انتخاب فضایی است که تا حد ممکن از پنجرهها و دیوارهای خارجی دور باشد، موانع بیشتری میان فرد و محیط بیرون قرار دهد و در عین حال خطر ریزش یا محبوسشدن در آن کمتر باشد. با این حال، چنین انتخابی به معنای امنیت مطلق نیست، بلکه فقط میتواند خطر را کاهش دهد. [1،6]
کجا پناه بگیریم تا خطر کمتر شود؟
اگر هنگام انفجار فرصت تصمیمگیری بسیار کوتاه باشد، اصل کلی این است که فرد از پنجرهها، شیشهها و نماهای خارجی فاصله بگیرد و در فضایی قرار بگیرد که بین او و بیرون چند مانع بیشتر وجود داشته باشد. این توصیه بهمعنای معرفی یک مکان جادویی و همیشه امن نیست، بلکه به معنای کاهش نسبی خطر در شرایطی است که موج انفجار، خردهشیشه و آوار میتوانند عامل اصلی جراحت باشند. [1،4،6]
در ساختمانهایی که پایداری آنها نامشخص است، باید از قطعیتگویی پرهیز کرد. اگر فضایی خطر ریزش، حبسشدن یا بستهشدن مسیر خروج داشته باشد، ممکن است انتخاب آن تصمیم مناسبی نباشد. به همین دلیل، ارزیابی شرایط واقعی محیط اهمیت بیشتری از توصیههای کلی و یکسان دارد. [1،6،7]
کدام توصیههای رایج درباره انفجار پشتوانه علمی ندارند؟
در منابع معتبر بررسیشده، توصیه رسمی و مستندی برای «باز نگه داشتن دهان» بهعنوان راهکار محافظت در برابر موج انفجار پیدا نشد. بنابراین بازنشر این توصیه بهعنوان یک اصل علمی برای عموم، قابل دفاع نیست. [2،6]
همچنین استفاده از «پارچه مرطوب» بهعنوان محافظ مؤثر در برابر گازهای سمی، ذرات ریز یا آزبست نیز در منابع رسمی بررسیشده تأیید نشده است. در نتیجه، این توصیه هم نباید بهعنوان راهحل قابل اتکا برای حفاظت تنفسی به مخاطب عمومی ارائه شود. [6]
بعد از انفجار چه کنیم؟
در دقایق و ساعات پس از انفجار، اولویت اصلی باید ارزیابی خطرات محیطی باشد؛ از جمله آتشسوزی، نشت گاز، سیم برق، بیثباتی سازه و ریزش تأخیری. خروج فوری همیشه بهترین گزینه نیست و اگر مسیر ناامن باشد، ماندن در نقطهای که نسبتاً محافظتشدهتر است تا روشن شدن وضعیت، میتواند انتخاب کمخطرتری باشد. [1،6]
از نظر پزشکی نیز باید از قطعیتگویی پرهیز کرد، اما بروز علائمی مانند تنگی نفس، درد قفسه سینه، سرفه خونی، گیجی، افت سطح هوشیاری، خونریزی کنترلنشده، ضعف شدید یا درد شدید شکم پس از انفجار، نیاز به ارزیابی فوری پزشکی را مطرح میکند. این علائم نشانه هشدار هستند، نه ابزار تشخیص قطعی. [2،3]
در صورت خونریزی شدید، کنترل سریع خونریزی و تماس با اورژانس اهمیت بالایی دارد. اقدامهای اولیه باید در چارچوب آموزش کمکهای اولیه و دستورالعملهای رسمی انجام شوند و جایگزین ارزیابی پزشکی حرفهای نیستند. [1،6]
چرا دقت در اصطلاحات فنی مهم است؟
در توضیح مشخصات مهمات، استفاده دقیق از واژهها اهمیت زیادی دارد. برای مثال، JDAM خود بمب نیست، بلکه یک کیت هدایت است که به برخی بمبهای سقوط آزاد متصل میشود. بنابراین، معرفی آن بهعنوان «نوعی بمب» از نظر فنی دقیق نیست. [8،9]
همچنین وزن کل مهمات را نباید با جرم ماده منفجره یا معادل TNT یکسان دانست. یکی دانستن این مفاهیم میتواند تصور نادرستی از قدرت انفجار و دامنه واقعی خطر ایجاد کند. [8،9]
جمعبندی
اگر بخواهیم به زبان ساده بگوییم هنگام انفجار چه کنیم، پاسخ این است: از پنجره و شیشه فاصله بگیرید، به دنبال نقطهای با موانع بیشتر و خطر کمتر باشید، به نسخههای قطعی و بدون منبع اعتماد نکنید و بعد از انفجار هم پیش از هر حرکت، خطرهای محیطی و علائم هشدار جسمی را جدی بگیرید. جمعبندی منابع این است که در انفجارهای متعارف، فاصله مهم است اما بهتنهایی تعیینکننده نیست؛ کیفیت سازه، خطر شیشه، نوع پناهگیری، ثبات ساختمان و تصمیمگیری آرام و مبتنی بر ارزیابی خطر، نقش مهمی در کاهش آسیب دارند. [1،2،6]
منابع:
- FEMA, Design Guidance for Shelters and Safe Rooms (FEMA 453)
https://www.fema.gov/pdf/plan/prevent/rms/453/fema453.pdf
- Yeh DD, Schecter WP. Primary Blast Injuries—An Updated Concise Review
https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/s00268-012-1500-9.pdf
- Peters P. Primary blast injury: an intact tympanic membrane does not indicate the lack of a pulmonary blast injury
https://academic.oup.com/milmed/article-pdf/176/1/110/20584980/milmed-d-10-00300.pdf
- Zhang X, Hao H. The response of glass window systems to blast loadings: An overview
https://espace.curtin.edu.au/bitstream/20.500.11937/6424/2/238219_238219.pdf
- Yammine K, Daher J, Otayek J, Jardaly A, Mansour J, Boulos K, Alam AE, Ghanimeh J. Beirut massive blast explosion: A unique injury pattern of the wounded population. Injury. 2023;54(2):448-452.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36414502/
- Hansen AC, et al. Civilian Sheltering Guidelines for Explosive Weapons in Populated Areas: A Scoping Review
https://doi.org/10.1017/dmp.2025.117
- Zhydkova TV, et al. Adjustment of basement rooms of buildings for shelter for the civilian population
https://omtc.knuba.edu.ua/article/download/285014/279151
- U.S. Navy Fact File, Joint Direct Attack Munition (JDAM)
- U.S. Air Force Fact Sheet, Joint Direct Attack Munition GBU-31/32/38
نظر شما :